Bilindiği üzere ISO 9001:2000 standardı uzun süre revize edilmemişti. 2005 yılında revize edilmesi beklenen ISO 9001:2000 standardı Türkiye’de 2009 yılında yerini aldı ve beklenen ilgiyi çekemedi. Bunun çeşitli sebepleri bulunmaktadır, bu sebeplerden bazıları şunlardır; köklü değişiklikleri içinde barındırmaması, kuruluşlara yeni bir şey sunamama, eksik yanları dolduramama, kuruluşlar açısından hala açık olmaması, sistemin bir bütünü kapsamaması, değişen piyasa koşullarına uymama ve hepsinden önemlisi ISO 9001:2008 belgesinin kuruluşlara faydalı olacağına olan inancın yitirilmiş olmasıdır. ISO 9001:2008 veya diğer standartlar ISO 14001, ISO 18001 vb. standartların pazarlama, maliyet, finans vb. konularda kuruluşlara bir fayda sağlamayacağı düşüncesinin artmasıdır. ISO bu tip konuları kendi içinde ayırmıştır ve bunlarla ilgili standartlar yayınlamıştır. Otomotiv sektörü için 16949, eğitim için IWA 2:2007, enerji için ISO 50001, gıda için ISO 22000:2005, bilgi güvenliği için ISO 27001:2005, sağlık için IWA 1:2005, yerel yönetimler için IWA 4:2009, risk yönetimi için ISO 31000 vb. standartlar yayınlamıştır.

Birçok kuruluş ISO belgesinden en az 3 tane almak zorunda kalıyor ve maliyetleri oldukça yükselmektedir. Her sene yapılan denetimlere ayrıca para ödemek zorunda olan bu kuruluşlar ayrıca yönetim açısından bu sistemleri kontrol edemez duruma gelmektedir. Entegre olarak bu sistemleri tek çatıda toplamak mümkün olsa da kuruluşa maddi açıdan bir faydası olmayacaktır. Kuruluşlar tek bir belgede kalite yönetim sistemi, çevre yönetim sistemi ve iş güvenliği standardını birleştirebilmelidir. Maliyet düşürmek isteyen kuruluşların ISO 9001:2008 standardından yararlanması gerekirken günümüzde bu standardın kurulması için danışmana veya belgeye ödenen paralar maliyet artıcı unsur olarak görülmüştür. Türkiye’de oldukça büyümüş ve dünyanın her bölgesinden akreditasyon almış 300 civarında belgelendirme kuruluşu ve sayısı oldukça azalan danışman şirketler ve binlerce Home Office çalışan bireysel danışmanın artık bu sektörden ve bu standartlardan para kazanması zorlaşmıştır.

Türkiye’de belge satışı yapan ve standardı denetleyen kuruluşlar daha önceki karlılık oranlarını yakalayamadıkları gibi müşteri kaybetmeye başlamışlardır. 2010 yılında müşteri kayıplarının artacağı kesindir. Bunun en önemli sebebi ekonomik kriz değildir, en önemli sebep ISO 9001:2008 ve diğer standartlara olan ilginin kaybolmuş olmasıdır. Günümüzde büyük çaplı kuruluşlar bir nevi üniversite gibi çalışmaktadır ve sürekli eğitimlerle personeli yeni teknolojiye ve yeni yönetim metotlarına hazırlamaya başlamış durumdadırlar. Türkiye’de özellikle ihalelerde bulundurulması zorunlu olan ISO belgeleri bu zorunluluğun kalkması durumunda satılamayacak ve uygulanamayacak duruma gelecektir. Bu kadar karamsar bakıştan sonra ISO 9001:2008 standardının neler getirdiğine bir bakalım.

ISO 9001:2008 standardı özü ve biz danışmanların sistemi kurduğu şekliyle 4. Madde olan dokümantasyon maddesine kadar tamamen kelime oyunlarıyla doludur. Sistemi kurarken anladıklarımız ve uyguladıklarımız aynen geçerlidir.

01. Maddesinde sistemin ve dokümantasyonun tek tipli olmadığı ve kuruluştan kuruluşa farklılık gösterebileceği aynen korunmuştur. Birçok denetçi bırakın kuruluşu anlamayı sistemin bu maddesinin niye yazıldığını bile hala anlamış değildirler ve kariyerlerini çeşitli maddelerde kusur arayarak geçirmektedirler. 02. Maddede süreç kavramına değinilmiştir ve bir kelime oyunu yapılarak “yönetilen faaliyet” kavramının yanına” ya da faaliyetler grubu” ifadesi konulmuştur. Bu maddedeki bu değişiklik bizlere bu yeni standardın tadilat edilmesi gereken büyük bir binanın içindeki tozun alınması gibi bir izlenim uyandırmıştır. 03. Maddede ISO 9004 e atıfta bulunulmuştur. Bu maddede 9004 ün belgelendirme amaçlı olmadığı ve ISO 9001:2008 standardına kılavuzluk yapacağı belirtilmiştir. Özü itibariyle önceki standartta iki standardın birbirini tamamlayacağı belirtilmişti yani farklılık sadece kelimelerde. 04. Maddede ISO 9001:2008 ile ISO 14001:2004 arasındaki uyuma atıfta bulunulmuştur ve eski standartla aynıdır. Sadece eski standartta ISO 14001:2004 yerine ISO 14001:1996 ifadesine yer verilmiştir.

1.1. maddesine sadece “kanun” kelimesi mevzuatın yanına konulmuştur. Sistemi kuran kişiler daha önceki standartta kuruluşun hangi kanunlar tarafından kapsandığını belirtiyorlardı. Örneğin; çevre kanunu, iş güvenlik yasaları, sosyal sigortalar kanunu vb gibi.

2. Maddede 2000 standardında bulunan uzun metnin özeti alınmıştır ve 2000 standardı yerine 2005 standardı yazılmıştır.

3. maddede ilginç bir yaklaşım söz konusudur, bu maddede eski standartta” uluslar arası standart” ifadesi yazılıydı, yeni standartta “bu doküman” ifadesi vardır. Ya eskisi yanlış ya da yenisi, bence ISO genel anlamda sadece belge satışına yönelik açılımlarıyla güncellemeler yaptığının bir göstergesidir bu madde ve diğer maddelerde eski ifade aynen korunmuştur.  Bu maddenin devamında eski halinde tedarikçi, kuruluş ve müşteri ifadesi tedarik zincirini yansıtmaktaydı. Bu ifadeler tamamen yeni standartta silinmiştir.

4.1 maddesinde süreçleri “tanımlamalı” ifadesi yerine “belirlemeli” ifadesi gelmiştir. Farkı sizler fark edin! Proseslerin izlenmesi, ölçülmesi ve analiz edilmesi ifadesinin arasına “uygulanabildiği yerde” ifadesi yerleştirilmiştir. Bu ifadenin niye koyulduğu hala anlaşılabilmiş değildir. Uygulanamayacağı yerde izleme, ölçme ve analiz nasıl yapılır bizler anlamadık. 4.2.1. maddesinde “kayıtlar” ifadesi konulmuştur. Bu maddede sadece gerekli doküman ifadesi yeterli olacağı halde “dokümante edilmiş prosedürler”, “gerekli kayıtlar” gibi ifadelerle şişirilmiştir. 4.2.3. maddesi yine sözcük kalabalığından başka bir şey değildir. Eski halinde dış kaynaklı dokümanların belirlenmesi ve dağıtımının kontrolü sağlanmalıdır ifadesinin önüne sistem için gerekliliği saptanan ifadesi konulmuştur. 4.2.4. maddesinde; kalite yönetim sisteminin şartlara uygunluğunu ve etkin olarak uygulandığını kanıtlamak için “ oluşturulan” kayıtlar “kontrol edilmelidir” ifadeleri ilave edilmiştir. Tırnak işaretinin içinde bulunan ifadelerin ne kadar gerekli veya gereksiz olduğuna sizler karar verin. Sistemin düzgün kurulması için bizler zaten kanıtlamak ve kontrol etmek zorundaydık kısacası bizlerden zorunlu olarak istenen oluşturma ve kontroller yeni standartta yazılı hale gelmiş durumdadır. Ya önceden istenen yanlıştı ya da şimdi yazılan gereksiz bir düzeltme. 

5.5.2 maddesi atanacak kalite yönetim temsilcisinin kuruluş içinden atanması gerektiğini ifade etmiştir. Bundan öncede dışarıdan yönetim temsilcisi atanmıyordu.

6.2.1 maddesinde “ürün kalitesini etkileyen” ifadesinin yerine “ürün şartlarına uygunluğu “ etkileyen işi yapan personel uygun eğitim, öğrenim, beceri ve deneyim yönünden yeterli olmalıdır. Tırnak içindeki ifadeler yer değişmiştir. Anlam olarak kalitenin bir tanımı da şartlara uygunluktur. Yani bu değişikliğin neden olduğu anlaşılabilmiş değildir. 6.2.2 maddesindeki başlık yetkinlik, farkında olma(bilinç) ve eğitim ifadesi yetkinlik, eğitim ve farkında olma olarak değiştirilmiştir. Kelimelerin yerini değiştirmek ve buna yeni standart demek ne kadar anlamlı sizler karar verin. Bu maddede yapılan ilave ve çıkarımlar benim tahminime göre 2000 standardına geri dönecektir. Bu maddedeki yeni ifadeler “uygulanabildiği yer” ve “gerekli yetkinliğe ulaşmak için” ifadeleri eklenmiştir. 6.3 maddesi destek hizmetlerine ulaşım ve iletişimin yanına “bilgi sistemleri” ifadesi eklenmiştir. 

7.1 maddesine ölçme kelimesi ilave edilmiş ve bazı yerlerde and ve to bağlaçları eklenerek ilaveler zenginleştirilmiştir. 7.2.1 maddesinde yapılan değişikliğin diğer değişikliklerden farkı yoktur. Bu maddede kanun ve mevzuat şartları ifadesinin önüne ürüne uygulanabilir ifadesi getirilmiş ve diğer satırda kuruluş tarafından “gerekli olduğu düşünülen” ilave şartlar ifadesi yazılmıştır. Kuruluşların gerekli olmayanı ayırt etmeleri eskisi gibi kendilerine bırakılmıştır. Bu maddede not bölümünde teslim sonrası veya garanti kapsamındaki faaliyetlerin sözleşmeli şartları içerdiği not edilmiştir. ISO 9001:2000 standardı kurulurken de bu yazılanlar uygulanmakta ve denetlenmekteydi. 7.3.1 maddesinde not bölümüne tasarım ve geliştirilmenin, gözden geçirilmesi, geçerli kılınması vb amaçlarının olduğu ve bunların uygun bir şekilde her tür kombinasyonda yürütülüp kaydedilebileceği ilave edilmiştir. ISO 9001:2000 de sistem denetçileri aynı ifadeyi denetimlerinde onaylamaktaydı. Değişenin ne olduğu anlaşılmış değildir ya da değişen bir şey yoktur.  7.3.3 maddesinde “doğrulama için uygun yapıda olmalı” ifadesi ilave edilmiştir. Dünyanın hangi bölgesinde doğrulama için uygun olmayan sisteme belge verilmiştir merak ediyoruz. 7.5.1 maddesinde ilginç bir detay gözümüze çarpmaktadır. Serbest bırakma, teslimat ve teslimat sonrası faaliyetlerin uygulanması ifadesinin önüne ürünü ifadesi getirilmiş. Daha önceki versiyonda bu madde aynı şeyi kastediyordu.

7.5.2 maddesinde üretim ve hizmet sağlama prosesini geçerli kılmalıdır “ve sonuç olarak” kusurlar sadece ürün kullanımına girdikten veya hizmet verildikten sonra görünür duruma geçer. Bu maddede tırnak içindeki kısım eklenmiştir. Anlam değişikliği veya uygulama değişikliği gerektirmeyen sadece maddeyi daha anlaşılır kılmak için yazılmış bir ilavedir. Bu maddede bir bölümde silinmiştir o kısım şöyledir; kuruluş elde edilen çıktının, bir sonraki izleme ve ölçme ile doğrulanamadığı yerlerde, üretim ve hizmet sağlama prosesini geçerli kılmalıdır. “Bu”, sadece ürün kullanıma girdikten veya hizmet verildikten sonra kusurların görünür olduğu “durumlardaki her prosesi içerir”. Tırnak içindeki bölümler yeni standartta silinmiştir. 7.5.3 maddesinde de kuruluş “ ürün gerçekleştirme boyunca” ürün durumunu izleme ve ölçme şartlarına göre tanımlamalıdır ifadesi vardır, tırnak içindeki bölüm ilave edilmiştir. Ürün gerçekleştirmenin olmadığı bir durumda izleme ve ölçme yapılabilir mi sormak gerekiyor. Oldukça gereksiz bir ilave daha eklenmiş oluyor. Bu maddenin devamında ise kayıtları muhafaza etmelidir diye bir ifade eklenmiştir. Bu satırın başında izlenebilirlik şart olduğunda ifadesi vardır, kısacası izlenebilirlik şartsa kayıtlar denetimde zaten istenmektedir. Göstermelik olarak yazılmış ya da daha önceki sistemde denetim yapanları bu konuda başarısız bulmuştur.

7.5.4 maddesinde herhangi bir müşteri malı kaybolursa, zarar görürse veya kullanım için uygun olmayan halde bulunursa “kuruluş bunu müşteriye raporlamalı ve kayıtlar muhafaza edilmelidir.” Tırnak içindeki ifade ilave edilmiştir. Bu maddede sistemin özü olan gerekli olan her durumu yaptığını yaz yazdığını uygula kuralına ters düşmektedir. Bu maddedeki durum ciddi bir durumdur. Kayıt altına alınması zaruri olduğu gibi müşterinin olan bir mal söz konusudur. Bu durumu kuruluş müşteriye değil de kime duyurur merak ediyoruz. Kısaca bir gereksiz ilave daha olmuş. Bu maddedeki not bölümü ise değiştirilmiştir. Müşteri malı entelektüel mülkü “ve kişisel bilgiyi de” kapsayabilir. Tırnak içindeki ifade eklenmiştir. 7.5.5 maddesinde kuruluş, iç proses sürecinde ve amaçlanan teslimatın yerine ulaşmasına kadar ürünü “şartlara uygunluğu sağlamak için” muhafaza etmelidir. Tırnak içindeki ifade eklenmiştir. Aslı itibariyle tüm sistem aslında şartlara uygunluğu sağlamak için kurulmakta ve denetlenmektedir. Bu ifadenin bu kadar tekrar edilmesi gereksizdir ve bir şey sisteme yeni bir şey getirmemektedir.

7.6 maddesinde başlık izleme ve ölçme cihazlarının kontrolü şeklindeydi, ISO 9001:2008 de izleme ve ölçme “teçhizatının” kontrolü ifadesiyle değişmiştir. Anlam bakımından değişmemiştir. Teçhizat anlam olarak silah dışındaki savaş gereçleri ve donatı anlamı taşımaktadır, cihaz ise aygıt, alet, takım anlamındadır. Cihaz kelimesi, teçhizat kelimesine oranla ölçüm için kullanılacak daha iyi ifadedir bize göre. Bu maddede paragraf bölümünde bulunan cihaz kelimesi teçhizat kelimesiyle yine yer değiştirmiştir. Bu maddenin bir bölümünde ölçme standartları ile kalibre edilmeli veya doğrulanmalı ifadesine “ya da her ikisi de yapılmalıdır” ifadesi eklenmiştir. Bu ilave ne kadar gereklidir veya neyi değiştirmiş sizlerin takdirine bırakıyorum. Bu maddenin diğer bir bölümünde ise tanımlanmalıdır ifadesi yerini tanımlaması bulunmalıdır ifadesi getirilmiştir. Uygulama yeni bir şey getirmemiştir. 7.6 maddesinde not bölümünde kılavuzluk için ISO 10012 1ve ISO 10012 2 standartlarına bakınız ifadesi silinmiştir. Onun yerine tasarlanmış uygulamayı karşılamak için bilgisayar yazılımının yeterliliğinin kanıtlanması kullanım için uygunluğu sağlamak için yazılımın geçerli kılınması ve konfigürasyon yönetimini içerebilir ifadesi getirilmiştir.

8.1 maddesinde ürünün uygunluğunu göstermek ifadesi ürün şartlarına uygunluğu göstermek ifadesi eklenmiştir. 8.2.1 maddesinde not bölümüne müşteri algılamasının izlenmesi; müşteri memnuniyet anketleri, sunulan ürün kalitesiyle ilgili müşteri verileri, kullanıcı fikir araştırmaları, kayıp iş analizi, memnuniyetler, garanti talepleri ve satış raporları gibi kaynaklardan girdilerin sağlanmasını içerebilir ifadesi eklenmiştir. 8.2.2 maddesi yeni bir yani bir paragraf ilave edilmiştir. Bu paragrafta tetkiklerin planlanması ve yürütülmesi, kayıtların oluşturulması ve sonuçların raporlanmasında sorumluluklar ve şartların tanımlanması için dokümante edilmiş bir prosedür oluşturulmalıdır ifadesine yer verilmiştir. İç tetkik prosedürü zaten oluşturulmaktaydı, iyi bir prosedürde bunlar zaten tanımlanmaktaydı. Bu maddenin diğer bölümünde tetkiklerin planlanması ve yerine getirilmesi, sonuçların rapor edilmesi, kayıtların muhafaza edilmesi için sorumluluklar ve şartlar dokümante edilmiş bir prosedür içinde tarif edilmelidir ifadesi silinmiştir yerine tetkiklerin kayıtları ve sonuçları muhafaza edilmelidir ifadesine yer verilmiştir.  Bir diğer bölümünde ise Tetkik edilmekte olan alandan sorumlu yönetim, tespit edilmiş uygunsuzlukların ve bunların nedenlerinin ortadan kaldırılması için gecikmeksizin “gerekli olan her türlü düzeltmelerin ve düzeltici “ faaliyetlerin başlatılmasını sağlamalıdır.  Tırnak içindeki ifade ilave edilmiştir. Not bölümünde ise kılavuz bilgi için bakınız” ISO 19011” ifadesi kılavuz bilgi için ISO 10011-1, ISO 10011-2 ve ISO 10011-3 standartlarına bakınız ifadesinin yerine gelmiştir.8.2.3 maddesinde “ürünün uygunluğunu sağlamak için” ifadesi silinmiştir. Not bölümünde ise uygun yöntemleri tanımlarken kuruluşun her bir prosesine uygun olan izleme ve ölçmenin, ürün şartlarına uygunluğu üzerindeki etkileri ve kalite yönetim sisteminin etkinliğiyle ilişkili olarak şekli ve kapsamını dikkate alması tavsiye edilir ifadesi yazılmıştır.

8.2.4 maddesinde Kayıtlar, ürünün “müşteriye sunulması için” serbest bırakılmasında yetkili kişi / kişileri göstermelidir. Tırnak içindeki ifade ilave edilmiştir. Ürünün serbest bırakılması zaten aynı anlamdadır. Bu maddenin diğer bölümünde ürünü serbest bırakma ve servis sunumu ifadesi silinmiştir yerine ürünün serbest bırakılması ve hizmetin müşteriye sunumu ifadesi getirilmiştir. 8.3 maddesinde kontroller ve uygun olmayan ürünle ilgili sorumluluk ve yetkiler, dokümante edilmiş bir prosedür içinde tanımlanmalıdır ifadesinin yerine bu kontroller ve uygun olmayan ürünün ele alınmasıyla ilgili sorumluluklar ve yetkileri tanımlamak için dokümante edilmiş bir prosedür oluşturulmalıdır ifadesi gelmiştir. İlave bir prosedür oluşturmaya gerek yoktur ve ISO 9001:2000 deki prosedürler içinde bulunan uygun olmayan ürünün geçerliliği ya da kontrolü prosedürü yeterlidir, kısacası değişen bir şey yoktur. Bir diğer paragrafta “uygulanabilir olduğunda,” kuruluş, uygun olmayan ürünü; Tırnak içindeki ifade ilave edilmiştir. Burada hep sorduğum soru şu; uygulanabilir ifadesi ne demektir. Uygulanamayan şeyi nasıl konu edeceğiz merak ediyorum. Bu ifadeyi koymak gereksizliğin ta kendisidir. Bu maddeye yeni olarak uygun olmayan ürün teslimden sonra fark edildiğinde ya da kullanılmaya başlandığında uygunsuzluğun etkilerine ya da potansiyel etkilerine karşı önlem alarak ifadesi eklenmiştir. Bu ilavede gereksizdir zira normal bir şekilde sistem kuranların bileceği gibi uygunsuz ürünün öncesi ve sonrası zaten planlanmaktadır. ISO 9001:2000 de uygun olmayan ürün teslimden sonra fark edildiğinde zaten farklı yöntemler izlenmekteydi. Ürünün geri çağrılması, yenisiyle değişimi vb. faaliyetler zaten sistem içinde uygulanmaktaydı. Bu maddede aklımıza şu soru gelmektedir acaba ISO 9001:2000 sistemi Türkiye’de farklı başka ülkelerde farklımı uygulanıyordu veya farklımı algılanıyordu. Türkiye’de denetçilerin major hata verdiği madde eksikliklerine onlar aynı bakış içinde miydi, bizler neyi fazla ya da eksik yapıyorduk merak ediyoruz. 8.4 maddesinde (madde 7.2.1) ifadesine yapılan atıf silinmiş yerine (madde 8.2.4) ifadesi gelmiştir. 8.5.3 maddesinde Başlatılan önleyici faaliyetin “etkinliğinin” gözden geçirilmesi (tırnak içi ilave edilmiştir) bu maddede yine aynı şey yapılmaktadır. Önleyici ya da düzeltici bir faaliyet yapıyorsanız zaten etkinliğini ve uygulanabilirliğini denetleyecek ya da gözden geçireceksiniz.

Kısaca özetlersek yeni revizyon yeni bir şey getirmemiştir. Eski sistemin üzerine yeni kelime oyunlarıyla sistemde herhangi bir değişiklik yapılmasına gerek duyulmadan bir sistem entegre etmişlerdir. Bu entegrasyon neredeyse eskisiyle aynıdır. İşin üzücü yanı bu yeni revizyonun sisteme inananları yarı yolda bırakmış olduğudur. Birçok kuruluş faydasını bile göremeden belgelerini iptal etmeye başladılar bile. Birçok danışman bırakın sistem kurmayı sistemin yararlarını bile anlatmaya fırsat bulamaz hale geldiler. Özellikle Türkiye’de sistemsiz belge alan kuruluşların sayısının veya yetersiz sistemle belge alan kuruluşların sayısının neredeyse % 90 a vardığını kendi gözlemlerimizde görmekteyiz. Her geçen gün sistemsiz belge sayısı artmaktadır önceden sistemi olan kuruluşlar zamanla sistemin kontrolünden vazgeçmektedir. Zira büyüyen ve gelişen kuruluşlara ISO 9001 sisteminin veya kalite yönetim temsilcisinin katacağı bir şey kalmamaktadır. 5 - S sistemi bile ISO 9001 sisteminden faydalı duruma gelmiştir. 5 - S sistemi belgelendirilse eminim ISO 9001 belgesi kadar satılır.

           Son olarak şunları belirtmeden geçemeyeceğiz, ISO 9001 sistemi evrensel değerlerden yola çıkarak finans, pazarlama ve maliyet düşürücü önlemleri açık ve net şekilde tek bir sisteme dahil etmelidir. Kuruluşlar maliyetleri kontrol etmeli ve azaltıcı tedbirleri almalıdır gibi ifadeleri bırakmalıdır. Bu ifadelerin yerine kısa süreli borçların oranı toplam borçların oranına % 60 olmalıdır veya pazarlama faaliyetleri içinde satışçıların hangi eğitimlerini alması gerektiğini açıkça yazmalıdır ve tavsiyelerde bulunmalıdır. Kuruluş çalışanlarına eğitim vermelidir ifadesi doğru ifade değildir. Sanayi kuruluşlarında özellikle yeni teknolojik bilginin kimler tarafından ve nasıl alınacağına kadar yardımcı olmalıdır. Kuruluş belgeye para veriyor ve çalışan istihdam ediyor ama bakıldığında yine her şeyi kendi yapıyor. Peki, ISO kuruluşu ne yapıyor. ISO standardındaki tüm maddelerin yerine kuruluşunuzu mükemmelleştirin diye bir madde koysalar bunca kuruluş yine bu belgeye para verir mi diye düşünmeden edemiyoruz. Son bir ilavede şu olacaktır, halka sorsak ISO 9001 nedir ne işe yarar diye çoğunluğun cevabının doğru cevap olmayacağı görülecektir.